Her gün giydiğimiz, üzerinde uyuduğumuz, banyodan çıkınca sarındığımız kumaşların adları aslında küçük birer tarih kitabıdır. Kimi bir liman şehrinden, kimi bir antik ticaret yolundan, kimi de bilgisayarın icadına uzanan bir hikâyeden gelir. İşte günlük hayatımızdaki tekstil kelimelerinin pek bilinmeyen kökenleri.
Başlamadan küçük bir bilgi: "Tekstil" kelimesi Latince texere (dokumak) fiilinden gelir. İngilizcedeki text, yani "metin" de aynı köktendir. Eskiler için bir metin yazmak da kelimeleri birbirine dokumak gibiydi.
1. Müslin: Musul'dan Dünyaya
Müslin, adını bugünkü Irak'taki Musul şehrinden alır. Avrupalı tüccarlar bu ince ve hafif pamuklu kumaşı Musul pazarlarında tanıdılar; kelime İtalyanca mussolina ve Fransızca mousseline üzerinden dünyaya yayıldı. En efsanevi müslinler ise Bengal'de, bugünkü Dakka çevresinde dokunurdu; bir yüzüğün içinden geçebilecek kadar ince olduğu anlatılır.
Bugün müslin, katlı yapısı ve nefes alan dokusuyla yaz giyiminin ve bebek tekstilinin gözdesi. Müslin kumaşın özelliklerini Müslin Kumaşın Sırrı yazımızda ayrıntılı anlattık; müslin parçaları da kadın giyim koleksiyonumuzda bulabilirsiniz.
2. Damask: Şam'ın İmzası
Damask, adını Şam'ın Batı dillerindeki adı olan Damascus'tan alır. Orta Çağ'da Şam, ipek yolunun en önemli dokuma merkezlerinden biriydi. Damaskı özel kılan, desenin kumaşa basılmaması, doğrudan dokunmasıdır: Aynı renk iplikle bile, ışığı farklı yansıtan parlak ve mat yüzeyler sayesinde desen ortaya çıkar. Klasik çiçek ve yaprak motiflerini gördüğünüz Damask Desenli Jakarlı Pike bu geleneğin bugünkü bir yorumudur.
3. Jakar: Bilgisayarın Dokuma Tezgâhındaki Atası
Fransız dokumacı Joseph Marie Jacquard, 1804'te delikli kartlarla yönetilen bir dokuma tezgâhı geliştirdi. Her kartın deliklerine göre hangi ipliğin kalkacağı belirleniyor, böylece en karmaşık desenler bile otomatik ve tekrar edilebilir biçimde dokunabiliyordu.
Hikâyenin şaşırtıcı kısmı şu: İngiliz matematikçi Charles Babbage, tasarladığı "Analitik Makine" için Jacquard'ın delikli kartlarından ilham aldı. Delikli kart fikri daha sonra nüfus sayımı makinelerinde ve ilk bilgisayarlarda kullanıldı. Yani bugün elinizdeki telefonun soy ağacında bir dokuma tezgâhı var. Jakar tekniğiyle dokunan desenli örtüleri pike koleksiyonumuzda inceleyebilirsiniz.
4. Denim ve Jean: Bir Kumaş, İki Şehir
Denim, Fransızca serge de Nîmes, yani "Nîmes şehrinin sarjı" ifadesinin kısalmış hâlidir. Jean ise İtalya'nın liman şehri Cenova'nın Fransızca adı Gênes'ten gelir; Cenovalı denizcilerin sağlam pamuklu pantolonları bu adı dünyaya yaydı. Bugün ikisini eş anlamlı kullanıyoruz ama başlangıçta iki farklı şehrin iki farklı kumaşıydılar.
5. Saten: Çin'in Bir Limanından
Saten kelimesinin, Arap tüccarların Çin'in Quanzhou limanına verdiği Zeytun adından geldiği kabul edilir. Parlak yüzlü ipek kumaşlar bu limandan Batı'ya taşınıyordu.
6. Tül, Kaşmir ve Gazlı Bez: Haritadan Gelen Kumaşlar
- Tül: Fransa'nın güneybatısındaki Tulle kasabasından adını alır.
- Kaşmir: Himalayalar'daki Keşmir bölgesinin keçilerinden elde edilen ince yünden adını alır.
- Gazlı bez (gaz): Kelimenin, ince dokumalarıyla bilinen Gazze şehriyle ilişkili olduğu düşünülür; ancak bu köken dilbilimciler arasında tartışmalıdır.
7. Peştemal: Belden Sarılan Bez
Peştemal, Farsça puşt (bel, sırt) kökünden gelen ve "bele sarılan bez" anlamı taşıyan bir kelimedir. Hamam kültürüyle özdeşleşen peştemal bugün plajdan banyoya, piknikten yogaya kadar her yerde. Hafif, hızlı kuruyan ve yer kaplamayan modelleri peştemal koleksiyonumuzda bulabilirsiniz. Petek görünümlü dokusuyla emiciliği artıran waffle tekniğini merak edenler için Gloria Waffle Peştemal güzel bir örnek.
8. Çarşaf, Kadife ve Havlu: Dilimize Yerleşmiş Yolcular
- Çarşaf: Farsça çâdur-şeb, yani "gece örtüsü" ifadesinden gelir.
- Kadife: Arapça katîfe (tavlı, tüylü kumaş) kelimesinden dilimize geçmiştir.
- Havlu: Kumaş yüzeyindeki tüylere verilen "hav" kelimesinden, yani "havlı" (tüylü) sözcüğünden geldiği kabul edilir.
9. Pamuk ve Pembe: Aynı Ailenin Çocukları
Pamuk kelimesi Farsça panbe/pamba köküne dayanır. Şaşırtıcı olan, rengini tarif ettiğimiz "pembe" kelimesinin de dil tarihçilerine göre aynı kökten gelmesidir. İngilizcedeki cotton ise Arapça kutn kelimesinden türemiştir. Yani pamuk, dünyanın iki ucunda iki farklı dil yolculuğu yapmıştır. Pamuğun cilde ve çevreye faydalarını %100 Pamuklu Kumaşlar yazımızda bulabilirsiniz.
Dilimize Dokunmuş Deyimler
Dokumacılık ve dikiş o kadar eski zanaatler ki Türkçede iz bırakmamaları imkânsızdı:
- İnce eleyip sık dokumak: Bir işi en küçük ayrıntısına kadar titizlikle incelemek. Sık dokunmuş kumaş sağlam olur.
- İpliği pazara çıkmak: Birinin gizli kusurlarının herkesin önüne serilmesi.
- İpe un sermek: Bir işi yapmamak için bahaneler uydurmak.
- İğneyle kuyu kazmak: Çok emek ve sabır isteyen bir işi azar azar yapmak.
Küçük Sözlük: Kumaş Etiketini Okumak
- Doğal lif: Pamuk, keten, yün, ipek gibi bitkisel veya hayvansal kaynaklı lifler.
- Rejenere lif: Bambu viskoz gibi bitkisel selülozdan elde edilen lifler. Pamukla karıştırıldığında kumaşa yumuşaklık ve parlaklık katar.
- Jakar: Desenin baskıyla değil, dokumayla oluşturulduğu kumaş. Yıkandıkça desen solmaz.
- Waffle (petek): Yüzeyinde küçük kareler oluşturan, emiciliği artıran dokuma tekniği.
Sıkça Sorulan Sorular
Müslin adı nereden geliyor?
Müslin adını Irak'taki Musul şehrinden alır; kelime İtalyanca ve Fransızca üzerinden dünya dillerine yayılmıştır.
Jakarlı kumaş ne demek?
Jakarlı kumaş, deseni baskıyla değil dokuma sırasında ipliklerin düzeniyle oluşturulan kumaştır. Adını 1804'te delikli kartlı tezgâhı geliştiren Joseph Marie Jacquard'dan alır.
Peştemal kelimesinin anlamı nedir?
Peştemal, Farsça "bel, sırt" anlamındaki puşt kökünden gelir ve "bele sarılan bez" demektir.
Denim ile jean aynı şey mi?
Bugün eş anlamlı kullanılsalar da denim adını Fransa'daki Nîmes'ten, jean ise İtalya'daki Cenova'dan alır; başlangıçta iki farklı kumaştılar.